Δίκαιο: ένας διάλογος για τη δικαιοσύνη βασισμένος στην Πολιτεία του Π...

Οι αρετές ενός φιλόδοξου Κράτους, Θουκυδίδης

Τον 5ο π.Χ. αιώνα η αθηναϊκή επέκταση απειλεί τα συμφέροντα της Κορίνθου. Οι Κορίνθιοι απευθύνονται στους Λακεδαιμονίους ζητώντας τους να αντιδράσουν δυναμικά υπέρ τους. Στα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν μιλούν για τις αρετές των Αθηναίων θέλοντας να θίξουν τον εγωισμό των Σπαρτιατών. Έτσι κάπως ο Θουκυδίδης περιγράφει τον τρόπο σκέψης των πολιτών ενός φιλόδοξου κράτους.

Και περισσότερο από κάθε άλλον πιστεύομε πως έχομε το δικαίωμα να επιτιμήσομε τους συμμάχους μας, και για άλλους λόγους, και γιατί πρόκειται για πολύ μεγάλα συμφέροντα, και μας φαίνεται πως δεν έχετε συναίσθηση πόσα μεγάλα είναι, και δε συλλογιστήκατε ποτέ σας ως τις τελευταίες του συνέπειες τι λογής άνθρωποι είναι οι Αθηναίοι, και ως ποιο σημείο, ή καλύτερα πόσο σ' όλα τα σημεία διαφέρουν από σας, αυτοί που θ' αγωνιστείτε ενάντιά τους.

ΤΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ (ΠΛΑΤΩΝ )

Η «αλήθεια» σε εποχές παρακμής... , Πλούταρχος

Ο ρήτορας Δημάδης, που ήταν ισχυρός άνδρας στην Αθήνα εξαιτίας ότι ασκούσε πολιτική σύμφωνα με το συμφέρον των Μακεδόνων και του Αντίπατρου, επειδή αναγκαζόταν να γράφει και να λέει πολλά αντίθετα με τις αρχές και το ήθος της πόλης, ισχυριζόταν ότι έπρεπε να τον συγχωρήσουν, γιατί ασκούσε πολιτική σε πόλη ναυάγιο. Αυτό, αν και δείχνει κάποιο θράσος από την πλευρά του ρήτορα, θα μπορούσε να φανεί αληθινό, αν αναφερόταν στον πολιτικό βίο του Φωκίωνα. Διότι ο Δημάδης αποτελούσε ο ίδιος ναυάγιο της πόλης, έχοντας ζήσει και πολιτευτεί με τόση ασυδοσία, ώστε ο Αντίπατρος να πει γι’ αυτόν, όταν είχε πια γεράσει, ότι το μόνο που απέμεινε ήταν η γλώσσα και η κοιλιά, σαν σφάγιο. Όσο για την αρετή του Φωκίωνα, επειδή είχε ανταγωνιστή τις δύσκολες και βίαιες περιστάσεις, οι συγκυρίες στην Ελλάδα τον αμαύρωσαν και δεν επέτρεπαν να λάμψει δοξασμένη. Και δεν πρέπει βέβαια να δίνουμε προσοχή στον Σοφοκλή, που παρουσιάζει την αρετή ανίσχυρη, εκεί που λέει:

Γιατί, βασιλιά, ο νους αυτών που δυστυχούν

δεν μένει ο ίδιος, όπως ήταν αλλά φεύγει.

Oιδίπους Tύραννος, 1974

ΑΙΣΧΥΛOY ΠΕΡΣΑΙ

Λίγο ακόμα και πια της Aσίας οι λαοί στων Περσών δεν ακούνε τον νόμο...

Aπό τους «Πέρσες» του Aσχύλου

Παντοδύναμε Δία, τώρα που έφτειρες

το περήφανο αμέτρητο στράτευμα

των Περσών, μες στα Σούσα κ’ Eκβάτανα

πένθος άπλωσες μαύρο.

Μύριες τώρα γυναίκες ξεσκίζουνε

με ταδύναμα χέρια τους πέπλους των

και με δάκρυα ποτάμια ολομούσκευτους

πλημμυρούνε του κόρφους των,

που όλες έχουνε μέρος στο πένθος.

Κ’ οι Περσίδες οι νύφες οι αβρόκλαυτες

να ιδούν πίσω ποθόντας τα ταίρια τους

ταπαλόστρωτ’ αφήνουν κρεββάτια τους

-αναγάλλια της ξέγνοιαστης νιότης των - 

και θρηνούν με πιο αχόρταγο κλάμα.

Μα κ’ εγώ των αντρών που χαθήκανε

τιμή φέρνω στο θάνατο,

πολυπένθητο θάνατο αλήθεια.

Tο ήθος των νέων κατά τον Aριστοτέλη...

Τώρα θα μιλήσουμε για τα ήθη. Ας εξετάσουμε σε ποιες ψυχικές καταστάσεις βρίσκονται οι άνθρωποι, ανάλογα με τα πάθη τους, τις ιδιότητες, την ηλικία και την καλή ή κακή τύχη. Ονομάζω πάθη την οργή, την επιθυμία και τα παρόμοια, για τα οποία μιλήσαμε προηγουμένως και ιδιότητες τις αρετές και τις κακίες. Ασχοληθήκαμε και πρωτύτερα μ' αυτές και εκθέσαμε τι τάσεις έχουν και τι πράξεις εκτελούν, ανάλογα με τις ιδιότητές τους. Ηλικίες πάλι είναι η νεανική, η ανδρική και η γεροντική. Τέλος ονομάζω τύχη την καταγωγή, τον πλούτο, τις διάφορες ικανότητες, καθώς και τα αντίθετά τους και γενικά την ευτυχία και τη δυστυχία.

Σχετικά με τα ήθη, οι νέοι αισθάνονται σφοδρές επιθυμίες και μπορούν να εκπληρώσουν εκείνο που επιθυμούν. Από τις επιθυμίες πάλι, που σχετίζονται με το σώμα αισθάνονται κυρίως τις ερωτικές και δεν μπορούν να κυριαρχήσουν επάνω τους. Είναι ευμετάβλητοι και γρήγορα χορταίνουν με κείνα που επιθύμησαν και γι' αυτό ενώ δοκιμάζουν σφοδρές επιθυμίες, πολύ γρήγορα αδιαφορούν. Επειδή η θέλησή τους, ενώ είναι έντονη δεν είναι ταυτόχρονα και μεγάλη ― όπως συμβαίνει στον άρρωστο με την πείνα και με τη δίψα. Έχουν ροπή προς την οργή, παραφέρονται εύκολα και ακολουθούν εκείνο που αποφάσισαν πάνω στο θυμό τους, χωρίς να μπορούν να συγκρατηθούν. Και τούτο, επειδή από εγωισμό δε δέχονται την περιφρόνηση και αγανακτούν όταν νομίζουν πως αδικούνται. Αγαπούν τις τιμές κι ακόμα πιο πολύ τη νίκη, επειδή τα νιάτα θέλουν να υπερέχουν και η νίκη είναι ένα είδος υπεροχής. Αγαπούν αυτά τα δύο πιο πολύ παρά το χρήμα ή ―καλύτερα― δεν τους ενδιαφέρει το χρήμα ολότελα, επειδή ακόμα δεν έχουν δοκιμάσει τι θα πει φτώχεια (...) 

Οι νέοι δεν έχουν κακές διαθέσεις. Είναι μάλλον καλοί, επειδή δεν είδαν ακόμη πολλά παραδείγματα διεφθαρμένων ανθρώπων. Είναι ευκολόπιστοι, επειδή ακόμα δεν τους έχουν εξαπατήσει συχνά. Είναι γεμάτοι ελπίδες κι αυτό συμβαίνει επειδή η φύση τούς έχει προικίσει με κάποιο είδος θέρμης, σαν εκείνη που νιώθουν αυτοί που έχουνε πιει πολύ κρασί. Αλλά η ιδιότητά τους αυτή οφείλεται και στο ότι δεν έχουν ακόμα δοκιμάσει πολλές αποτυχίες. Ζούνε κυρίως με την ελπίδα, επειδή η ελπίδα αφορά το μέλλον, ενώ η ανάμνηση το παρελθόν. Και για τους νέους το μέλλον είναι μεγάλο, ενώ το παρελθόν μικρό. Αλήθεια, στην αρχή της ύπαρξης δεν μπορεί να υπάρξει καμιά ανάμνηση, ενώ όλες οι ελπίδες επιτρέπονται. Και γι' αυτό το λόγο εύκολα εξαπατώνται, επειδή και εύκολα σχηματίζουν ελπίδες. Και επειδή ρέπουν προς την οργή και προς την ελπίδα, είναι γενναίοι επειδή η μια ιδιότητά τους συντελεί στο να μη φοβούνται, ενώ η άλλη τους δίνει θάρρος. Αλήθεια, κανένας δε φοβάται όταν είναι θυμωμένος, ενώ η ελπίδα της επιτυχίας μάς κάνει θαρραλέους. Είναι ντροπαλοί, επειδή ξέρουν μόνο εκείνα που έχουν διδαχθεί σύμφωνα με τους νόμους και δεν υποθέτουν πως υπάρχουν κι άλλα ευχάριστα πράγματα. Είναι μεγαλόψυχοι, επειδή δεν τους ταπείνωσε ακόμα ο αγώνας της ζωής, ούτε δοκίμασαν ανάγκες. Εξάλλου όποιος πιστεύει πως είναι άξιος μεγάλων πραγμάτων είναι και μεγαλόψυχος. Αυτό όμως το πιστεύουν όσοι έχουν πολλές ελπίδες.

Προτιμούν να κάνουν ό,τι τους φαίνεται ωραίο παρά ό,τι τους συμφέρει, επειδή οι πράξεις τους υπαγορεύονται πιο πολύ από την καρδιά παρά από τον ψυχρό υπολογισμό, κι ενώ αυτός, λογαριάζει το συμφέρον, η αρετή λογαριάζει το ωραίο. Οι νέοι αγαπούν τους φίλους τους και τους συντρόφους τους πιο πολύ, παρά όσοι βρίσκονται σε μεγαλύτερη ηλικία και τούτο, επειδή νιώθουν μεγάλη ευχαρίστηση να ζουν μαζί με τους άλλους κι ακόμα δεν έχουν αρχίσει να σχηματίζουν κρίσεις με βάση το συμφέρον τους για κανένα πράγμα, λοιπόν ούτε και για τους φίλους τους. Όλα τα σφάλματά τους προέρχονται από την υπερβολή, επειδή οι νέοι δεν τηρούν το λόγο του Χίλωνα (μηδέν άγαν). Αλήθεια, υπερβάλλουν σε όλα. Αγαπούν υπερβολικά, μισούν υπερβολικά και το ίδιο συμβαίνει και για όλες τις άλλες πράξεις τους. Πιστεύουν πως ξέρουν τα πάντα κι ανακατεύονται στα πάντα και γι' αυτόν ακριβώς το λόγο είναι υπερβολικοί. Αν συμβεί να διαπράξουν κάποιο αδίκημα, αυτό οφείλεται στην αυθάδεια και όχι σε κακία. Αισθάνονται εύκολα οίκτο, επειδή θεωρούν όλους τους ανθρώπους απλούς και ενάρετους. Αλήθεια κρίνουν τους άλλους με τη δική τους αθωότητα και γι' αυτό πιστεύουν ότι, κάτι που παθαίνει κάποιος άλλος, δεν αξίζει να το πάθει. Αγαπούν τα γέλια και γι' αυτό τους αρέσουν τα πειράγματα, όπου με ευγένεια στρέφονται κατά των άλλων.

ΑΡΙΣΤOTEΛHΣ

 Ρητορική

 1388b31–1390b13

Μτφρ. Η.Φ. Ηλιού. 1984. Αθήνα 

εκδ. Κέδρος.

H Aλληγορία του Σπηλαίου

O MYΘOΣ TOY ΣΠHΛAIOY

Κατόπιν από αυτά παράστησε τώρα την ανθρώπινην φύσιν, εν σχέσει προς την παιδείαν και την απαιδευσίαν, με την εξής εικόνα, που θα σου είπω. Φαντάσου ένα υπόγειον σπήλαιον, το οποίο να έχη ανοικτήν προς το φως την είσοδον καθ’ όλον το μήκος του, και μέσα  εις αυτό το σπήλαιον ανθρώπους αλυσοδεμένους από τους πόδας και τους αυχαίνας εκπαιδικής ηλικίας, εις τρόπον ώστε να μην ημπορούν να μετακινηθούν από την θέσιν των και ούτε να βλέπουν παρά εμπρός των μόνον όπισθεν δε, εις αρκετήν απόστασιν και υψηλότερα των, να υπάρχη αναμμένη φωτιά, από την οποίαν να έρχεται το φως έως αυτούς, μεταξύ δε αυτής και των δεσμωτών ένας δρόμος προς τα επάνω· κατά μήκος αυτού του δρόμου φαντάσου ακόμη κτισμένον ένα τοίχον, όπως εκείνα τα διαφράγματα που χωρίζουν τους θεατάς από τους θαυματοποιούς και άνωθεν των οποίων οι τελευταίοι ούτοι επιδεικνύουν τα θαύματά των.

H Aκρόπολη της Aθήνας, από το history.com

Tα Ποντίκια και το Kουδούνι της Γάτας

Τα  ποντίκια είχαν βρει τον μπελά τους από τη γάτα του σπιτιού και κάλεσαν για να δουν τι μπορεί να γίνει, για να σταματήσει αυτό το κακό.

 Πολλά σχέδια συζητήθηκαν, αλλά κανένα δε βρέθηκε αρκετά αποτελεσματικό. Οπότε ένα νεαρό ποντίκι ζήτησε το λόγο και πρότεινε να κρεμάσουν ένα κουδούνι στο λαιμό της γάτας, ώστε να την ακούν από μακριά όταν έρχεται.

   Η πρόταση έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Αλλά ένας γέρος ποντικός, που καθόταν αμίλητος όλη την ώρα, σηκώθηκε και είπε:

 - Σίγουρα πρόκειται για ένα πολύ έξυπνο σχέδιο και με εξασφαλισμένη επιτυχία, αν εφαρμοστεί. Υπάρχει όμως μια πολύ σπουδαία λεπτομέρεια: Ποιος είναι εκείνος που θα κρεμάσει το κουδούνι στη γάτα;

Aίσωπος

(μετάφραση: Θρασ. Σταύρου)

Προμηθέας Δεσμώτης...

Μην το θαρρήτε ξυπασιά μου ή περηφάνεια

που δε μιλώ· μες στη βουβή τη συλλογή μου

σπαράζομαι να βλέπω αυτή μου την κατάντια.

Κι όμως, στο βάθος, σε όποιον άλλο παρά εμένα

χρωστούνε οι νέοι αυτοί θεοί τις τιμές πόχουν;

Από την "Αντιγόνη" του Σοφοκλή

Αδύνατο όμως είναι να γνωρίσεις

την ψυχή, τις ιδέες και τη γνώμη

ενός ανθρώπου, πριν δοκιμαστεί

στην εξουσία επάνω και στους νόμους.

Πολλά τά δεινά κοὐδέν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει...

Πολλά ‘ναι τα θάματα,

πιο θάμ’ απ’τον άνθρωπο, τίποτα·

πέρ’ απ΄την αφρομάνιστη

τραβάει και πάει τη θάλασσα

με του νοτιά τις φουρτούνες,

περνώντας κάτω απ΄τα κύματα

π’ολόγυρά του βρυχιούνται·

και την τρανύτερη μες στους θεούς

την άφθαρτη ακάματη Γη,

καταπονάει με ταλέτρια, που χρόνο με χρόνο

πάνε κι έρχονται αλογόσυρτ’ απάνω της

οργώνοντάς την.

O Πλάτων για την εκπαίδευση...

     «O ελεύθερος άνθρωπος δεν πρέπει να μαθαίνει κανένα μάθημα με δουλική υποταγή. Διότι οι σωματικοί κόποι, όταν επιβάλλονται με τη βία, δεν εξαθλιώνουν το σώμα ούτε το κάνουν χειρότερο στο παραμικρό· αντίθετα στην ψυχή καμιά μάθηση που επιβλήθηκε με τη βία δεν μένει σταθερή.

     Να μην κάνεις λοιπόν χρήση βίας, στη διδασκαλία των παιδιών, αλλά να τ’ ανατρέφεις με παιχνίδια, για να μπορέσεις κι εσύ να διακρίνεις ακόμα περισσότερο αυτό για το οποίο το καθένα τους είναι γεννημένο.»

Πλάτων

Πολιτεία 536b

O Aριστοτέλης για την παιδεία...

«Kανένας δεν αμφισβητεί ότι ο νομοθέτης πρέπει να φροντίσει ιδιαίτερα την εκπαίδευση των νέων στις πόλεις, αφού αν δεν γίνει αυτό ζημιώνονται και τα πολιτεύματα. Η αγωγή του πολίτη πρέπει να συμβαδίζει με το πολίτευμα, αφού το πνεύμα κάθε μορφής πολιτεύματος όχι μόνο το προστατεύει αλλά και το εγκαθιδρύει από την αρχή. Έτσι, το δημοκρατικό πνεύμα προστατεύει και εγκαθιδρύει τη δημοκρατία και το ολιγαρχικό πνεύμα την ολιγαρχία. Kαι πάντα καλύτερο πνεύμα σημαίνει αιτία καλύτερης μορφής πολιτεύματος. Eπιπλέον, όπως σε όλα τα επιτηδεύματα και τις τέχνες υπάρχουν ορισμένα σημεία στα οποία πρέπει κανείς να εκπαιδεύεται από πριν και να εξασκείται από πριν για να κάνει την αντίστοιχη δουλειά, είναι προφανές ότι κάτι ανάλογο πρέπει να εφαρμόζεται και για την άσκηση της αρετής. Και επειδή όλες οι πόλεις βάζουν ένα και μόνο απώτερο σκοπό, είναι φανερό πως και η εκπαίδευση πρέπει να είναι μία και ίδια για όλους, και η επίβλεψή της να είναι δημόσια και όχι ιδιωτική, όπως γίνεται σήμερα που καθένας φροντίζει για τα παιδιά του ιδιαιτέρως και τα διδάσκει ό,τι του αρέσει. Ωστόσο, τα θέματα που αφορούν το κράτος πρέπει να ασκούνται από το ίδιο το κράτος. Ταυτόχρονα οι πολίτες δεν πρέπει να νομίζουν ότι ανήκουν μόνο στον εαυτό τους, αλλά ότι ανήκουν όλοι στην πόλη, και η επίβλεψη κάθε μέρους είναι φυσικό να στοχεύει στην επίβλεψη του συνόλου.»

Πολιτικά 1337^α 12

Περί πολιτικής απάτης...(ή αλλιώς λεφτά υπάρχουν...)

«Aς απαντήσουμε, λοιπόν, στους Aθηναίους και στους πολίτες κάθε δημοκρατίας που είναι πεπεισμένοι ότι τάχα ζουν με ακραία ελευθερία. Λέω λοιπόν, πολίτες της δημοκρατίας, ότι θορυβείτε στις συνελεύσεις και κραυγάζετε και νομίζετε ότι κάνετε όσα οι ίδιοι αποφασίζετε, ενώ ψηφίζετε όσα θέλουν οι παριστάμενοι τους οποίους εσείς καλείτε μέσω του κήρυκα για να γίνετε δούλοι της γλώσσας και της τέχνης τους. Γιατί αυτοί, πιστεύω, αφού ανέβουν στο βήμα σάς παρασύρουν με ωραιοποιημένα λόγια, σαν να είστε κοπάδια. Και αναιρείτε το ένα ψήφισμα με κάποιο άλλο, τη μια απόφαση με κάποια άλλη· κι αν εμφανιστεί ένας τρίτος ικανότερος στα λόγια, αναιρεί και τα δύο και κατεβαίνει αφού επικυρώσει ένα τρίτο. Και υπερισχύει όχι αυτό που ωφελεί, αλλά αυτό που θα ειπωθεί με μεγαλύτερη ικανότητα και θα μπορέσει να επιβληθεί στο λαό. Και πολλές φορές τα ωφέλιμα εμφανίζονται ως βλαβερά, και τα βλαβερά ως ωφέλιμα. ΄Eτσι, λοιπόν, εμφανίζονται προδότες, δωροδόκοι και εχθροί των πατρίδων. Κάστρο τους είναι το βήμα, και τείχη τους η απάτη και η πειθώ».

ΛIBANIOΣ, ΛOΓOI 25, 60 κ. εξ.

O «δρόμος» για την ελευθερία...

«O Λυκούργος ρώτησε την Πυθία ποια έθιμα πρέπει να εγκαθιδρύσει για να ωφελήσει περισσότερο τους Σπαρτιάτες. ΄Oταν εκείνη απάντησε πως έπρεπε να νομοθετηθούν έτσι ώστε οι μεν να κυβερνούν καλά και οι δε να πειθαρχούν, την ξαναρώτησε τι έπρεπε να κάνουν εκείνοι για να κυβερνούν καλά και οι άλλοι για να πειθαρχούν. Τότε εκείνη έδωσε τον εξής χρησμό: «Yπάρχουν δύο δρόμοι που απέχουν πάρα πολύ μεταξύ τους, ο ένας που οδηγεί στον τίμιο οίκο της ελευθερίας, και ο άλλος που οδηγεί στη δουλεία και πρέπει ν’ αποφεύγεται από τους εφήμερους θνητούς. Ο ένας περνιέται μέσω της ανδρείας και της ιερής ομόνοιας, και σε αυτό το μονοπάτι να οδηγείτε το λαό· στον άλλον φτάνουν μέσω της στυγερής έριδας και της άνανδρης πλάνης· απ’ αυτόν κυρίως φυλάξου».

ΔIOΔΩPOΣ ΣIKEΛIΩTHΣ, Z’ 12, 2

Ένας από τους νόμους του Σόλωνα...

«Aπό τους νόμους του Σόλωνα ξεχωριστός και πολύ παράξενος είναι αυτός που ορίζει ότι χάνει τα πολιτικά του δικαιώματα ο πολίτης εκείνος που, όταν υπάρχει στάση στην πόλη, δεν πηγαίνει με καμιά παράταξη. ΄Hθελε, καθώς φαίνεται, ο Σόλων να μη μένει κανένας ατάραχος και ασυγκίνητος στα δημόσια πράγματα, τακτοποιώντας μονάχα το σπίτι του και ικανοποιημένος να μένει μακριά από τους πόνους και τις αρρώστιες της πατρίδας του, αλλά, αντίθετα, να παίρνει θέση δίπλα σε κείνους που παλεύουν για το καλό και το δίκαιο, να κινδυνεύει μαζί τους και να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του, παρά να περιμένει ασφαλισμένος κάπου να δει ποιος θα νικήσει.»

Πλούταρχος

Σόλων 20