18 Απρ 2020

Το Πάσχα, του Κώστα Ρωμαίου

Ο Κώστας Ρωμαίος (1913 - 1992) ήταν Έλληνας λαογράφος, πανεπιστημιακός και ακαδημαϊκός, σημαντικός μελετητής του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού και του δημοτικού τραγουδιού.

Για το Πάσχα, που είναι η μεγαλύτερη γιορτή του ελληνικού λαού, πρέπει να γραφεί κάποτε μια διεξοδική μελέτη, αντάξια στην πρώτη και στη μεγάλη αυτή γιορτή των μεσογειακών λαών. Σήμερα, μας αρκεί να γνωρίσουμε μερικά από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της.
Την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του ελληνικού Πάσχα την αποτελούν πολλά και διαφορετικά έθιμα, όλα όμως έχουν τη δική τους σφραγίδα, αξία και ποικιλία, και όλα έχουν τις ρίζες τους μέσα σε παράδοση αιώνων ή ακόμα και χιλιετηρίδων.
Πρώτη ομάδα αποτελούν οι ιδιότυποι χαιρετισμοί, όπως π.χ. το «Χριστός Ανέστη» και η τυπική ανταπάντηση «Αληθώς Ανέστη» ή «Αληθώς ο Κύριος». Η συμβολική, ακόμη από εθνική πλευρά, σημασία τους είναι σ' όλους γνωστή, διότι αιώνες τώρα η ευχή «Καλή Ανάσταση» χρησιμοποιείται, για να σημαίνει τον εθνικό ξεσηκωμό εναντίον κάθε εχθρικής τυραννίας. Η ευχή αυτή αποτελεί τη θερμότερη παρηγοριά και κλείνει την πιο αγαπημένη ελπίδα για οποιασδήποτε νεότερης εποχής και περιοχής υπόδουλους Έλληνες. Από τ' άλλο μέρος, πόσες φορές το Χριστός Ανέστη δεν έχει με λαχτάρα ψυχής ειπωθεί από Έλληνες σε Έλληνες σε μέρες που έτυχε να γιορτάζουμε κάποια νωπή εθνική ανάσταση! Για μια ακόμη φορά, και μάλιστα όχι μόνο στα έθιμα και στις δοξασίες, αλλά και σ' αυτά τα τυπικά γλωσσικά μέσα επικοινωνίας, επαληθεύεται το γεγονός ότι στην Ελλάδα θρησκεία και έθνος έχουν παλιά και στενή την αλληλεπίδρασή τους.
Δεύτερη ιδιότυπη, όμως καθαρά ελληνική, ομάδα πασχαλινών εθίμων είναι αυτή, που την αποκαλούν τα κουλούρια, τα τσουρέκια, τα κόκκινα αυγά και οι μεγάλες κουλούρες, αυτές που έχουν ένα σταυρό στη μέση και ένα κόκκινο αυγό πάνω στο δέντρο του σταυρού. Στα ψωμιά των Χριστουγέννων, τα Χριστόψωμα όπως λέγονται, αντιστοιχούν τώρα οι Λαμπριάτικες κουλούρες, πλασμένες με τέχνη, γαρνιρισμένες με κεντίδια και αλειμμένες με άφθονο κρόκο αυγού. Τα είδη αυτά - κόκκινα αυγά, κουλούρια και κουλούρες - είναι και τα ιερότερα δώρα, που συνηθίζουμε τη Λαμπρή να χαρίζουμε ο ένας στον άλλο και που περικλείνουν το συμβολικό νόημα της ευτυχίας, ακριβώς της ίδιας εκείνης που την εκφράζουν οι λόγοι και οι ευχές με τις οποίες συνοδεύουμε το χάρισμά τους.
Τέτοια δώρα, μαζί με τη λαμπάδα του μικρού, χαρίζει η νουνά στον αναδεξιμιό της. Τέτοια δώρα πηγαίνουν και οι βαφτιστικοί στον νουνό τους. Τέτοια χαρίζουμε συμβολικά και μεις στους επισκέπτες του σπιτιού μας, φίλους και συγγενείς. Όπως τέτοια χαρίζουμε ακόμη και στους τάφους των νεκρών μας, όταν τη Δευτέρα της Λαμπρής πηγαίνουμε και πλάι στον ξύλινο σταυρό τους αποθέτουμε λίγα κόκκινα αυγά. Τους κάνουμε Πάσχα εκείνες τις στιγμές, ουσιαστικά δηλαδή, μαζί με το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης του Κυρίου, τους ανακοινώνουμε έμμεσα και την ιδιάζουσα και συμβολική σημασία που έχει και για όλους τους αγαπημένους νεκρούς το σπουδαίο νέο της Ανάστασης, μια έννοια γενικού ξαναγεννημού, καλύτερου και πιο τυχερού, πιο ευτυχισμένου από τη ζωή που έως τώρα γνωρίσαμε, περικλείει για όλους, ζωντανούς και νεκρούς, το κόκκινο αυγό. Ισχύει για όλους η γνωστή αρχαία τελεστική φράση: Έφυγον κακόν, εύρον άμεινον!
Τρίτη έκφραση της ιδιαίτερα ελληνικής φυσιογνωμίας του Πάσχα είναι ο περίφημος οβελίας. Ο τρόπος προπαρασκευής, της ετοιμασίας και του συμποσίου που επακολουθεί, οδηγούν όλα προς την ίδια αρχή. Ο οβελίας είναι το ιερό σφάγιο της οικογένειας και γύρω του θα συγκεντρώσει τις θερμές ευχές των στενών συγγενών και των φίλων, σε ένα είδος θυσίας και σπονδής ουσιαστικά πάρα πολύ όμοιας με τις αρχαίες οικογενειακές θυσίες και τις σπονδές οίνου. Το αρνί που θα σφαχτεί το Πάσχα ξεχωρίζεται πριν ένα δυο μήνες από την κάθε αγροτική ποιμενική οικογένεια. Φέρνει το νέο όνομα ο Λαμπριάτης, που δείχνει τον προορισμό του. Ενώ όλα τα άλλα νεογέννητα αρνιά κλείνονται μέσα σε ιδιαίτερο μαντρί, όταν για βοσκή πηγαίνουν οι μανάδες τους, εξαίρεση μοναδική αποτελεί ο Λαμπριάτης, που αφήνεται ελεύθερος να συνοδεύει στη βοσκή τις μανάδες όλων και άφθονο να πίνει απ' όλες γάλα. 
Τέταρτο έθιμο είναι το σχετικό με το νέο φως ή, αλλιώς, το άγιο φως. Θα σβήσουν όλα τ' άλλα φώτα και θα απομείνει μόνο το ακοίμητο φως, που υπάρχει πάνω στην Αγία Τράπεζα, γεμάτο ιερή δύναμη, ικανή να προκαλεί αποτελεσματικούς καθαρμούς. Φέρνει μαζί του το φως αυτό την ευτυχία της Ανάστασης και, μπαίνοντας στο σπίτι μας, σε κάθε ελληνικό σπίτι, σκορπίζει πολλή μέρος από την άγια χάρη του και από τη δύναμή του. Είναι η δύναμη που προέρχεται από το γεγονός ότι πρόκειται για ένα φως που βρίσκεται μέσα στο Ιερό, μέσα στο άδυτο του ναού, που καίει ασταμάτητο πάνω στον χριστιανικό βωμό, γι' αυτό και ονομάζεται Άγιο φως και ακοίμητο φως. Αλλά, παράλληλα, κρύβει μέσα του την πίστη ότι είναι ένα φως που αναπήδησε από τον τάφο του Κυρίου που άνοιξε και έδωσε την Ανάσταση, φως νέο, που θυμίζει το ιερό πυρ που ξεπηδούσε στους Δελφούς από το χάσμα και τον τάφο του θεού. Αυτό το φως, γιατί είναι νέο, γι' αυτό και ονομάζεται Νέο φως, και γιατί έχει μεγάλη δύναμη άγιου καθαρμού, όμοιου με την καινούρια φωτιά που ανάβεται σε καιρούς επιζωοτίας, για να σώσει τα ποίμνια, γι' αυτό και ονομάζεται με το όμοιο όνομα το καινούριο φως. 
Συγκινητικές γίνονται σκηνές και σε μας στην πολιτεία, αλλά πιο πολύ στους άλλους στα χωριά και στις μακρινές στάνες και στους ερημικούς καταυλισμούς. Σ' όλο το διάστημα της μεταφοράς του, σ' όλο το δρόμο, ώσπου να φτάσουμε μέσα στο σπίτι, μέγαρο ή καλύβα, το φροντίζουμε το Άγιο τούτο φως με στοργή και με κάποιαν αγωνία μήπως και μας σβήσει μεσοστρατίς. Βαθιές οι ρίζες της φυλής μας. Πρόγονοί μας σ΄αυτή τη συνήθεια είναι οι μακρινοί εκείνοι Άποικοι της αρχαίας Ελλάδας, που όταν έφευγαν για μακριά, είχαν από τις εστίες των πατρώων θεών τους παρμένο το ιερό φως, το Άγιο φως τους, και με αγωνία πολύ πιο δραματική από τη δική μας σήμερα το πήγαιναν σ' όλο το δρόμο τους, διαρκώς φροντίζοντας να το διατηρούν άσβηστο κοντά τους, προστάτη τους και βοηθό τους, για να τους συντροφεύει, για να διώχνει μακριά το κάθε δαιμονικό κακό και, αλεξίκακο, να σκέπει και να σώζει τις νέες κατοικίες.
Ανάλογα και εμείς σήμερα, μπαίνοντας μέσα στο σπίτι μας, δε λησμονούμε με τη μουτζούρα, που βγάζει ο καπνός της αναστάσιμης λαμπάδας, να φτιάξουμε πάνω στ' ανώφλι της πόρτας του σπιτιού ένα σταυρό. Αυτός ο σταυρός, ας είναι μαύρος και ακαλαίσθητος, έτσι σε τέτοια σπουδαία νύχτα που έγινε και μάλιστα μ' ένα τέτοιο φως, θα συνεχίζει ολοχρονίς, σα πιστός του σπιτιού μας και της εισόδου του φύλακας, να προστατεύει και να εφορεύη της εισόδου. Πλαισιωμένο με τέτοιες ιδέες και τέτοιες αντίστοιχες πράξεις, πως να μην έχει λοιπόν την ιδιαίτερη ελληνική φυσιογνωμία του το Πάσχα του ελληνικού λαού;
Αξίζει, πολύ μάλιστα, να προσέξει κανείς και που αλλού χρησιμοποιείται το Άγιο τούτο φως. Ζυγώνουν την αναμμένη λαμπάδα στα ζώα του στάβλου και στα δέντρα του κήπου. Τα καρπερά τα χαιρετούν με το χαιρετισμό Χριστός Ανέστη, δέντρα μου!, τα άκαρπα, ζυγώνοντας τη λαμπάδα, τα φοβερίζουν πως θα τα κάψουν ή θα τα κόψουν, αν δεν κάμουν καρπό. Το ίδιο και στα ζώα, ζυγώνουν κοντά την αναμμένη λαμπάδα και τα καίνε λίγο, τα τσουρουφλίζουν! Αυτό δίνει για το νέο χρόνο υγεία, ευτυχία, γούρι. Γούρι ακόμη θεωρούν, αν θα τσουρουφλιστεί κανείς «κατά τύχη» με το καινούριο φως, την ώρα της τελετής στην εκκλησιά. Αλλά τώρα μπορούμε να κατανοήσουμε πληρέστερα τι αρχικά ήταν ο σταυρός που γίνεται στο ανώφλι της εισόδου του σπιτιού. Ήταν ένα τσουρούφλισμα όλου του σπιτιού σαν χτιρίου, για να εξασφαλιστεί το γούρι με τη συμβολική συμμετοχή στο ολοκαύτωμα, στη θυσία που προηγείται και στον καθαρμό και την αναγέννηση, την Ανάσταση, που σίγουρη επακολουθεί.
Άλλο χαρακτηριστικό του ελληνικού Πάσχα είναι το έθιμο της Αγάπης, που γίνεται στη δεύτερη Ανάσταση, το απόγευμα της Κυριακής. Το έθιμο τούτο εκφράζει ανωτερότητα ψυχική και ανθρωπισμό υψηλό. Στο τέλος της θρησκευτικής τελετής συνηθίζεται καθένας να χαιρετά και να φιλιέται με τον παπά, και αμέσως να παίρνει πλάι εκεί σειρά, καρτερώντας όλους τους άλλους συγχωριανούς του να περάσουν, να φιλήσουν και να φιληθούν σταυρωτά στα μάγουλα με τους συμπατριώτές τους και ν' ανταλλάξουν μαζί τους θερμές ευχές και αντευχές. Το έθιμο είναι γενικό, και βλέπει κανείς τη σειρά των ανθρώπων διαρκώς να μακραίνει και ολόκληρους να κάνει γύρους μέσα στην εκκλησιά ή έξω στο προαύλιο. Πάρα πολλές φορές το έθιμο τούτο έχει γίνει και γίνεται αιτία να σκορπίσουν πολλά, μικρά και μεγάλα, σύννεφα, που από μήνες είχαν μόνιμα μαζευτεί ανάμεσα σε διάφορα άτομα της ίδιας κοινότητας. Εύκολα λοιπόν κατανοεί κανείς το βαθύτερο κοινωνικό νόημα που κλείνει και το εκφράζει το ελληνικό τούτο έθιμο της Αγάπης του Πάσχα, μια θρησκευτική ευκαιρία, για ν' αγαπήσουν μεταξύ τους όλοι όσοι θα τύχει να έχουν ψυχρανθεί.

Φιληθείτε γλυκά χείλη με χείλη
Πέστε Χριστός Ανέστη, εχθροί και φίλοι.

Έτσι γράφει ο εθνικός μας ποιητής για τη μέρα της Λαμπρής. Και ήταν πραγματικά το παλιότερο έθιμο ένα φίλημα στα χείλη. Ίδιο φίλημα έδιναν και όσοι πήγαιναν στην εκκλησιά και, μπροστά στις εικόνες και με όρκο φρικτό στις εικόνες, που τις καλούσαν μάρτυρες, γίνονταν αδερφοποιτοί, με ειδική τελετή που την έκανε ο παπάς και που συνηθιζόταν να γίνεται ιδίως τη μέρα του Πάσχα. Γιατί όμως συνηθιζόταν να γίνεται τη μέρα εκείνη το έθιμο της αδελφοποιίας; Διότι τότε γίνεται η Αγάπη, ένα όνομα που έρχεται από τα πρωτοχριστιανικά έθιμα κοινών συμποσίων και φτάνει έως τώρα με τη μορφή της χριστιανικής αλληλοσυγχώρεσης. Και διότι τη μέρα του Πάσχα όλοι γινόμαστε αδερφοί, ακολουθώντας παλιά χριστιανική παράδοση, που και τους εχθρούς προσφωνούσαν «αδελφούς» και όλοι προχωρούσαν στον εναγκαλισμό και και τον αμοιβαίο ασπασμό. Το σχετικό πασχαλινό κείμενο είναι σ' όλους γνωστό: «Είπωμεν αδελφοί... και αλλήλους περιπτυξώμεθα...»
Υπάρχουν και άλλα πολλά και ποικίλα έθιμα που πλαισιώνουν το Πάσχα του ελληνικού λαού. Αλλά και αυτά που είδαμε πιο πάνω και άλλα όσα δεν αναφέραμε, όλα τονίζουν από κοινού την ίδια γενική φυσιογνωμία του ελληνικού Πάσχα σαν μιας κοινής γιορτής, που τη χαρακτηρίζει όχι ο στείρος ατομικισμός, αλλά η συναδέλφωση και το ενδιαφέρον όλων για να εξασφαλιστεί η προκοπή και η ομαδική ευτυχία της οικογένειας, των φίλων και των συγγενών της, και τελικά ολόκληρης της κοινότητας.

Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (β΄γυμνασίου)
ΟΕΔΒ
Αθήνα, 1980

12 Οκτ 2019

Γκρεκομάνοι

Καπετάν Κώττας
(Κώττας Χρήστου)
Στη Μακεδονία του 1904, έτος που ξεκίνησε ο Μακεδονικός Αγώνας, υπήρχαν και πολλοί βουλγαρόφωνοι Έλληνες Μακεδονομάχοι. Ήταν οι περίφημοι Γκρεκομάνοι (ο χαρακτηρισμός είναι βουλγαρικός). Αυτοί οι πληθυσμοί, πολλοί Αρβανίτες και Βλάχοι, κατοικούσαν στη «μεσαία ζώνη της Μακεδονίας» και αποτελούσαν τον κύριο στόχο της Βουλγαρίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Μακεδονομάχος Καπετάν Κώττας (Κώττας Χρήστου). Ο επικεφαλής των Βουλγάρων ανταρτών της Θράκης Γκέρτσικοφ έκανε τις ακόλουθες διαπιστώσεις για τους Γκρεκομάνους που υπολόγιζε στα των σλαβόφωνων κατοίκων της Μακεδονίας. 
«Η γλώσσα του, τα ήθη και τα έθιμα του, η νοοτροπία του, η φορεσιά του, οι σπιτικές συνήθειες, όλα του φωνάζουν τη βουλγαρική του καταγωγή. Κι όμως μένει κολλημένος  σα το στρείδι στη πατριαρχική και ενωμένος στην ελληνική ιδέα. Γι’ αυτή είναι έτοιμος να θυσιαστεί.Ανοίγουμε στα χωριά του βουλγαρικά σχολεία και τα συντηρούμε, τους στέλνουμε Βούλγαρους παπάδες και δασκάλους που τους πληρώνουμε εμείς, συντηρούμε φτωχές οικογένειες. Τίποτε. Πληρώνουν μόνοι τους παπάδες και δασκάλους που τους στέλνει το Πατριαρχείο της Πόλης, και βλέπεις ένα μοναδικό, ένα ακατανόητο φαινόμενο για κάθε λογικό άνθρωπο, έστω κι αν δεν είναι Βούλγαρος. Στις μεγάλες χριστιανικές γιορτές, στους γάμους και τα βαφτίσια τους, όταν στρώνονται στο τραπέζι με συγγενείς και φίλους δεν εύχονται για την απελευθέρωση τους από τον τουρκικό στρατό και την ένωση τους με την μεγάλη πατρίδα αλλά τους ακούς να διαδηλώνουν τα αισθήματά τους με τα λόγια «Ζήτω η Ορθοδοξία» δηλαδή Ζήτω το Πατριαρχείο, Ζήτω ο Ελληνισμός.»

Το κείμενο της αναφοράς του Γκέρτσικοφ  το πήρα από το πολύ καλό ντοκιμαντέρ για τον Μακεδονικό Αγώνα του Cosmote History.

24 Ιουλ 2019

Περί εκλογών...

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα είχαμε τέσσερις εκλογικές αναμετρήσεις μέσα σε 6 εβδομάδες. Και για πρώτη φορά επίσης αυτές οι εκλογές έφεραν μια διαφορετική πολιτική αλλαγή. 
Η ΝΔ κατάφερε να κερδίσει τις 12 από τις 13 περιφέρειες, και τους περισσότερους Δήμους. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα  επικράτησε με μεγάλη διαφορά όπως στην Περιφέρεια Αττικής, στην Κεντρική Μακεδονία, στον Δήμο της Αθήνας αλλά και στον Δήμο Θεσσαλονίκης όπου η Κεντροδεξιά κατέβηκε διασπασμένη με την υποψήφια του ΣΥΡΙΖΑ να έρχεται τέταρτη. Την ίδια μέρα στις ευρωεκλογές κατέκτησε μια πρωτιά με 9,5 μονάδες  διαφορά αναγκάζοντας την κυβέρνηση να αποχωρήσει προκηρύσσοντας εκλογές· γιατί, όταν μια κυβέρνηση προκηρύσσει εκλογές μετά από μια μεγάλη ήττα, τις κάνει για να φύγει, όχι για να τις κερδίσει. Το αποτέλεσμα των βουλευτικών εκλογών ήταν προδιαγεγραμμένο όπως και η κοινοβουλευτική αυτοδυναμία της ΝΔ και γι’ αυτό δεν είναι εύκολο να εκτιμήσει κάποιος την πραγματική επιρροή των κομμάτων.

6 Απρ 2019

Η πρώτη μέρα της Γερμανικής Κατοχής, του Γ.Θ. Βαφόπουλου

-->
       Οι Γερμανοί είχαν χτυπήσει τη «Γραμμή Μεταξά» στην Ανατολική Μακεδονία. Και στην Αλβανία το πολεμικό μέτωπο, που κράτησε με γενναιότητα πέντε ολόκληρους μήνες, τώρα βρισκόταν σε διάλυση. Η Ελλάδα κατέρρεε μέσα σε λίγες μέρες. Νέα δάκρυα στα μάτια των μαννάδων, καινούργια αγωνία στις ψυχές όλων μας. Είχε φτάσει κι’ όλας η φήμη, πως οι μηχανοκίνητες φάλαγγες των Γερμανών προχωρούσαν προς τη Θεσσαλονίκη. Ο στρατός της Αλβανίας οπισθοχωρούσε διαλυμένος. Μια διάδοση πως οι Γερμανοί θα αιχμαλώτιζαν όλους τους νέους ανθρώπους και τους εφήβους ακόμα, γέμισε τα σπίτια με απελπισία. Οι Αρχές διέλυσαν τις υπηρεσίες τους, ο Δήμαρχος ετοιμαζόταν να φύγει, οι νέοι πήραν τον δρόμο προς τον Όλυμπο, όπου λέγανε πως ο στρατός με τους λίγους Εγγλέζους θα σταματούσε την προέλαση του εχθρού.
            Μέσα στην τούτη την παραζάλη, σε τούτη τη σύγχυση των πάντων, έτρεξα στο συνεργείο των αυτοκινήτων του Δήμου. Ετοίμαζαν τα αυτοκίνητα του Δημάρχου και των άλλων δημοτικών παραγόντων, που θάφευγαν την άλλη μέρα το πρωί. Κατάφερα να εξασφαλίσω μια θέση σ’ αυτά και γύρισα γρήγορα στο σπίτι να ετοιμάσω μια πρόχειρη βαλίτσα. Οι δικοί μου βρισκόντανε σε απόγνωση. Η Σούλα, η «μικρή μου αρραβωνιαστικιά», ειδοποιημένη είχεν έρθει στο σπίτι μας και με κοιτούσε και εκείνη απελπισμένη. Όμως όλες τούτες οι ετοιμασίες ήσαν πια μάταιες, γιατί την ίδια εκείνη νύχτα, κάτι δημοτικές «ατσίδες» είχαν πάρει τα αυτοκίνητα, δίχως το Δήμαρχο και τις Δημοτικές Αρχές, και τώρα τρέχανε προς την Αθήνα, όπου προσδοκούσανε να βρούνε καταφύγιο. Και την άλλη μέρα πολύ πρωί, καθώς είχα βγει από το σπίτι μου, για να πάω στο συνεργείο των αυτοκινήτων του Δήμου, είδα ξαφνικά στο βάθος της παραλίας, να περνά αστραπή μια πολύ γνώριμη σιλουέτα, που τόσες φορές την είχαμε δει στις εφημερίδες και στα «επίκαιρα» των κινηματογράφων. Ήταν μια μοτοσυκλέτα, που φορούσε το γνωστό κράνος του τρίτου Γερμανικού Ράιχ, το φοβερό εκείνο κράνος, που μελλόταν να σκεπάσει τον δύσμοιρο τόπο μας για τριάμισι ολόκληρα χρόνια. Ήταν πια φανερό πως η Θεσσαλονίκη είχε πια καταληφθεί. Γύρισα σπίτι, βυθισμένος στην έσχατη απελπισία. Κλαίγαμε τώρα όλοι την καινούργια μας μοίρα. Τι θα γινόμασταν; Πού ήσαν τα αδέρφια μας;
            Στη Θεσσαλονίκη μπήκαν οι Γερμανοί το πρωί στις 7 Απριλίου 1941. Οι πολεμικοί τύποι όριζαν πως η πόλη έπρεπε να παραδοθεί επισήμως από τις Ελληνικές Αρχές. Και στην είσοδο της πόλης, κοντά στην πλατεία Βαρδαρίου, ο Δήμαρχος Μερκουρίου περίμενε τον Στρατάρχη Λιστ. Ο καθηγητής Περικλής Βιζουκίδης έκαμε τον διερμηνέα και προσφώνησε το Γερμανό Στρατάρχη. Κι ο γερό-Μερκουρίου, με βουρκωμένα μάτια, γύρισε στο σπίτι του. Και σε λίγην ώρα ο απριλιάτικος ουρανός γέμισε από τεράστια σιδερένια πουλιά. Βούιζε όλο το στερέωμα πάνω από την πόλη, οι κινητήρες τράνταζαν τα τζάμια των σπιτιών, σμήνη ολόκληρα πετούσαν πάνω από τις στέγες, έφευγαν κ’ έρχονταν άλλα πίσω τους και πάλι ξαναέρχονταν κ’ έπλεκαν πάνω από την πτοημένη πόλη ένα φοβερό δίχτυ από σίδερο, αγκυλωτούς σταυρούς και βρυχηθμούς τεράτων της αποκαλύψεως.
            Όλη τούτη η επίδειξη της δύναμης του Γ’ Ράιχ ήτανε μέσα στο σχέδιο της κατοχής, γιατί την ίδια ώρα κ’ ένα άλλο σιδερένιο δίχτυ μ’ αγκυλωτούς σταυρούς, πλεκόταν μέσα στην πόλη από τις μηχανοκίνητες φάλαγγες του Στρατάρχου Λιστ. Εκατοσταριές τα αυτοκίνητα περνούσαν από τους μεγάλους δρόμους, φτάνανε στο τέρμα και ξαναγυρνούσαν πάλι, έφευγαν και ξαναέρχονταν κι ο κόσμος, μαζευμένος στα πεζοδρόμια, παρακολουθούσε με δέος τούτο το αλλόκοτο θέαμα. Και τότε τα στόματα της «πέμπτης φάλαγγος» εύρισκαν την ευκαιρία να μιλήσουν. Και λέγανε πως όλες εκείνες οι φήμες για την ανέχεια των Γερμανών, για την έλλειψη βενζίνας, ήσαν φθηνή προπαγάνδα των Εγγλέζων, αφού τώρα το βλέπουμε με τα ίδια μας τα μάτια, πόση σπατάλη βενζίνας έκαμνε ο τρομερός τούτος στρατός, που φορούσε τις καλοραμμένες στολές και μαύρες καινούργιες μπότες.
            Στεκόμουνα στο πεζοδρόμιο της «Αστόριας», βουβός από κατάπληξη και οδύνη, κι όταν σε μια στιγμή θέλησα να καθήσω, για να ξαποστάσω το κουρασμένο σώμα, άκουσα ένα φιλικό κάλεσμα. Γνώρισα την πάντοτε βραχνή φωνή ενός παλιού περιστασιακού φίλου της παρέας μας. Ήταν ο Νίκος Μακρής, ποιητής από τα νιάτα του, δικηγόρος σπουδαγμένος στη Γερμανία, θαυμαστής απόλυτος, δίχως μέτρο, του γερμανικού πνεύματος και του κάθε πράγματος που γεννούσε η χώρα του Γ’ Ράιχ.
            Όταν πριν από λίγους μήνες επιστρέφαμε μαζί με το Νίκο Μακρή από το νοσοκομείο, όπου νοσηλευόταν ο Στέλιος Ξεφλούδας, ο μεγάλος εκείνος θαυμαστής του Γκαίτε και του Χίτλερ έδειχνε πως ήταν ο μόνος ίσως Έλληνας, που κατηγορούσε φανερά τον Μεταξά, για την αφροσύνη του να δεχθεί τον πόλεμο με τον ένα συναίτερο του Άξονος. Κ’ ήταν ο ίδιος αυτός που είχε πρωτύτερα επικροτήσει ανεπιφύλακτα τη δικτατορία του Μεταξά. Και τώρα, την ώρα της νέας τούτης συμφοράς, καθισμένος σ’ ένα τραπέζι της «Αστόριας» , στο κέντρο μιας παρέας ανθρώπων που χαχάνιζαν, με καλούσε φιλικά να μου εκφράσει τη μεγάλη του ικανοποίηση, για την απροσδόκητη τούτη τύχη της Ελλάδας. Με συνέστησε, με ύφος προστατευτικό, στα μέλη εκείνα της «πέμπτης φάλαγγος», πούδειχναν την ίδια ικανοποίηση για το αποτέλεσμα του «εθνικού» τους έργου. Και τους είπε πως ήμουν ένας τίμιος Έλληνας, από εκείνους τους παραπλανημένους και ρομαντικούς, αλλά η τιμιότητά μου θα με υποχρέωνε να δω κατάματα την αλήθεια. Κ’ εγώ στην αμηχανία μου ψιθύρισα, πως τώρα, πριν απ’ όλα έπρεπε να ιδούμε την Ελλάδα. Κ’ εκείνος δήλωσε κατηγορηματικά, πώς δεν έπρεπε να γελιέμαι, γιατί τώρα η Ελλάδα γιόρταζε την πρώτη μέρα της ελευθερίας της.
            Έφυγα γεμάτος φρίκη και απελπισία. Απέφυγα να συναντήσω ξανά τούτο τον ρομαντικό της γερμανολατρείας. Και τόφερε κάποτε η τύχη, ύστερ’ από μήνες, να βρεθώ στον δρόμο του. Στο μεταξύ αυτό είχαν γίνει οι πρώτοι τουφεκισμοί κ’ είχαν εκδηλωθεί οι αγριότητες των κατακτητών, με τις επιτάξεις των σπιτιών και των γραφείων των Ελλήνων. Ήμουν περίεργος να διαπιστώσω το βαθμό της αντοχής της γερμανοφιλίας τούτου του φανατικού. Μου διηγήθηκε γεμάτος οργή πως οι Γερμανοί τού είχαν πάρει όλα τα έπιπλα του δικηγορικού του γραφείου. Κ’ είχε κάμει αγωγή κατά του Ελληνικού Δημοσίου, ζητώντας αποζημίωση, γιατί οι υπηρεσίες του δεν είχαν προλάβει να ικανοποιήσουν τις ανάγκες του γερμανικού στρατού, που έκαμνε τώρα ένα σκληρό πόλεμο για την ευτυχία της ανθρωπότητας. Το Ελληνικό Κράτος είχε την ευθύνη, που με την αμέλειά του κ’ ίσως και την κακή του θέληση, ανάγκαζε τους Γερμανούς να παίρνουν μόνοι τους, εκείνο που έπρεπε να τους δοθεί. Αργότερα ο φανατικός αυτός μπήκε διερμηνέας στη Γερμανική Γκεστάπο. (…) Ο παλιός ποιητής Νίκος Μακρής είχε κακό τέλος. Ακολούθησε στην υποχώρηση τους Γερμανούς. Και μετά τη λήξη του πολέμου έφθασε η φήμη πως είχε σκοτωθεί σ’ ένα βομβαρδισμό του Αμβούργου.
            Το απόγευμα της ίδιας μέρας πήγα να επισκοπήσω την περιοχή της Χ.Α.Ν. Ανέβηκα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, πούταν τώρα έρημη, κι όλη τούτη η ερημιά της δέθηκε κόμπος στην καρδιά μου. Στο πάτωμα ήσαν σκορπισμένα βιβλία, όσα μπορέσαμε να περιμαζέψουμε από τα στρατιωτικά νοσοκομεία, που είχαν αρχίσει να διαλύονται από μέρες. Έκλεισα και κατέβηκα στο πρώτο πάτωμα. Εκεί, από την αρχή του πολέμου είχε μεταφερθεί η Διεύθυνση της Αστυνομίας και τώρα όλος εκείνος ο χώρος ήταν βυθισμένος στην ερημιά. Πλησίασα σε μιαν ανοιχτή θύρα και στάθηκα. Ένας αξιωματικός καθόταν μόνος στο γραφείο του, με το πρόσωπο βυθισμένο στις παλάμες του. Σήκωσε το κεφάλι και με κοίταξε. Τον γνώρισα. Ήταν ο ταγματάρχης της χωροφυλακής Τσαούσης, υποδιευθυντής τότε της Αστυνομίας. Με ρώτησε τι ζητούσα. Ένας κόμπος ανέβηκε στο λαιμό μου. Είπα τραυλίζοντας, έτοιμος να ξεσπάσω στο κλάμα, πως δε ζητούσα τίποτε. Ήθελα απλώς να ιδώ από κοντά έναν Έλληνα αξιωματικό, γιατί δεν ήξερα αν θα ξαναέβλεπα πια τούτη τη δοξασμένη στολή. Εκείνος σηκώθηκε με βουρκωμένα μάτια κ’ εγώ προχώρησα μέσα. Και τότες ανέβηκε το κλάμα στα μάτια μας κι άρχισαν τ’ αναφιλητά να τραντάζουν το κορμί μας. Κλάψαμε σα μικρά παιδιά, δίχως ντροπή, σφίξαμε ο ένας τα χέρια του άλλου, γιατί τώρα νοιώθαμε τη μεγάλη μας ορφάνια, ήμασταν δυο πονεμένα παιδιά, που θρηνούσαν πάνω στο φέρετρο της Ελλάδας. Τότε τόχα κάμει για πρώτη φορά συνείδηση, πόσο βαθιά, πόσο τρυφερά αγαπούσα τούτη τη σταυρωμένη πατρίδα μου.

Γ.Θ. Βαφόπουλος
Σελίδες Αυτοβιογραφίας
Η Ανάσταση

19 Ιαν 2019

Περί της Συμφωνίας των Πρεσπών

-->
         Όταν ξεκινά κάποιος να ασχολείται με τη Συμφωνία των Πρεσπών πρέπει να τη μελετά ως ένα σημαντικό θέμα εξωτερικής πολιτικής. Επίσης είναι ανάγκη να παραδεχτεί ότι το «δίκαιο ή άδικο» στην εξωτερική πολιτική είναι απολύτως σχετικό με την ισχύ και την συγκυρία και ότι οι σχέσεις ανάμεσα στα Κράτη είναι ανταγωνιστικές. Ο συσχετισμός των συμφερόντων και η ισχύς είναι τα δύο στοιχεία που ορίζουν και το παρόν και το μέλλον. Οι αναφορές λοιπόν στην ιστορία της Μακεδονίας μόνο περιφερειακά μπορούν να βοηθήσουν στη μελέτη μιας συμφωνίας· για παράδειγμα μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση του θυμικού ενός λαού.

Η Συμφωνία των Πρεσπών

         Η ελληνική εξωτερική πολιτική πάντα, ακόμα και όταν την περίοδο του ψυχρού πολέμου το θέμα ήταν παγωμένο, ποτέ δεν αναγνώρισε «μακεδονικό έθνος» και τα επιμέρους στοιχεία (γλώσσα) που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην αναγνώριση μακεδονικού έθνους. Μπορεί να αναγνώριζε κάποια «Δημοκρατία της Μακεδονίας» μέσα στην Γιουγκοσλαβία και πολύ παλιά μπορεί να χρησιμοποιήθηκε από κάποιους ο όρος Σλαβομακεδόνες αλλά ποτέ κανείς δεν αναγνώρισε «μακεδονικό έθνος» και την προπαγάνδα εντός και εκτός του κράτους των Σκοπίων. Η Συμφωνία των Πρεσπών αναγνωρίζει μακεδονική εθνότητα δια της αναγνώρισης μακεδονικής ιθαγένειας, μια και για την κυρίαρχη εθνοτική ομάδα ενός κράτους εθνότητα και ιθαγένεια ταυτίζονται, διά της αναγνώρισης μακεδονικής γλώσσας και διά του ασαφούς άρθρου 7 με το οποίο οπωσδήποτε αναγνωρίζεται μία εθνική σλαβική μακεδονική ιστορία που αφορά ολόκληρη τη γεωγραφική, ιστορική περιοχή της Μακεδονίας. Το τι θα θεωρείται, από αυτούς ή και τον υπόλοιπο κόσμο, ελληνικό, ώστε να το αφαιρέσουν από το εθνικό αφήγημά τους είναι απολύτως σχετικό… Γι’ αυτό και στο αναθεωρημένο Σύνταγμά τους δεν παραλείπουν να αναφέρονται και στα γεγονότα του Ίλιντεν και στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο. Μάλιστα γίνεται ευθεία αναφορά σε μια Διακήρυξη του 1944 όπου μεταξύ άλλων αναφέρεται:
Η «επαίσχυντη κατάτμηση της Μακεδονίας» … «καταπίεση του λαού της Μακεδονίας σε όλα τα τμήματα» … «να σβήσουν τα σύνορα που σηκώθηκαν διαιρώντας αδερφό από αδελφό, Μακεδόνα από Μακεδόνα».
«Λαέ της Μακεδονίας
Λόγω των προδοτών και των αποστατών, το μοιραίο έτος του 1912 σας βρήκε διχασμένους, ματωμένους και αποδιοργανωμένους, και η γη σας χωρίστηκε μεταξύ των ιμπεριαλιστών εισβολέων. Αυτή η επαίσχυντη κατάτμηση της Μακεδονίας επιβεβαιώθηκε το 1919 και εσείς συνεχίσατε να είστε υπό τον ζυγό της καταπίεσης…
Μακεδόνες υπό τη Βουλγαρία και την Ελλάδα,
Η ενοποίηση ολόκληρου του λαού της Μακεδονίας εξαρτάται από τη συμμετοχή του στο γιγαντιαίο αντιφασιστικό μέτωπο. Μόνο με την καταπολέμηση του άθλιου φασίστα κατακτητή θα αποκτήσετε το δικαίωμά για αυτοδιάθεση και ένωση ολόκληρου του μακεδονικού λαού στο πλαίσιο της Γιουγκοσλαβίας του Τίτο, η οποία έχει γίνει μια ελεύθερη κοινότητα χειραφετημένων και ίσων λαών. Είθε ο αγώνας του Μακεδονικού Πεδεμοντίου να σας υποκινήσει να δώσετε ακόμα σκληρότερη μάχη ενάντια στους φασιστές καταπιεστές!»

         Τα παραπάνω μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών.
         Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν συνηθίζονται στα Συντάγματα οι ιστορικές αναφορές. Εμείς στο δικό μας δεν έχουμε καμία.
         Ακόμη και αν φανεί ένας πρόσκαιρος σεβασμός στις ελληνικές ευαισθησίες πάντα μπορεί να υπάρξει ένας τρίτος, κάποια ΜΚΟ με πολλά εκατομμύρια από πίσω, για να δημιουργήσει εντυπώσεις περί μειονότητας, αλλαγής καθεστώτος κλπ. Κοντολογής, αυτά τα μακεδονικά που αναγνωρίσαμε ποιοι θα τα μιλάνε, αν δεν τα μιλάνε Μακεδόνες…; Ακόμα και στη ρηματική διακοίνωση μπορεί να λέει ότι η ιθαγένεια δεν είναι εθνότητα, προφανώς μια και εκεί κατοικούν Αλβανοί και Σέρβοι, σε άλλο σημείο της όμως αναφέρεται στην «ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά του μακεδονικού λαού» και ότι «η Δημοκρατία «θα προνοήσει σχετικά με τη διασπορά του μακεδονικού λαού, του αλβανικού λαού, τουρκικού λαού, των Βλάχων, των Βόσνιων και των Ρομά και θα προωθήσει τις σχέσεις τους με την πατρίδα…». Η προπαγάνδα του  «Μακεδονισμού» έχει παραμείνει αλώβητη.
         Πολλοί προβάλλουν την αρετή του συμβιβασμού. Κάτι πήραμε, κάτι δώσαμε. Αυτά που δώσαμε είναι φανερά. Δώσαμε αναγνώριση μακεδονικού έθνους, μακεδονικής γλώσσας, περίπου αναγνωρίσαμε ότι αυτά υπάρχουν τουλάχιστον από τον 19ο αιώνα, τους αναγνωρίσαμε την «αλήθεια» τους, μπορούν να μπαίνουν στα μουσεία μας και να λένε ότι θέλουν, μπορούν να αισθάνονται αδικημένοι από την ιστορία και να αναζητούν δικαίωση αλλά και υλικά ανταλλάγματα. Όσο για την ένταξη σε ΝΑΤΟ και ΕΕ, εκεί κάνουν κουμάντο άλλοι... Εμείς τι ακριβώς κερδίσαμε κανείς δεν μπορεί να το πει. Εκτός αν το αντάλλαγμα είναι οι ευχαριστίες(!) της Γερμανίδας Καγκελαρίου στον Έλληνα Πρωθυπουργό.
         Οι ασάφειες στην εξωτερική πολιτική είναι καταδικασμένες από την πραγματικότητα. Ήδη προκύπτουν ερωτήματα σχετικά με τις ονομασίες προέλευσης προϊόντων, με το όνομα του αεροδρομίου «Μακεδονία», με τον τουρισμό, με τις ονομασίες εταιρειών, ενώ περιμένουμε να δούμε και τα σχολικά βιβλία των δύο χωρών.


Διεθνές περιβάλλον

         Οι γεωπολιτικοί σχεδιασμοί των μεγάλων δυνάμεων σχεδιάζονται με ορίζοντα τουλάχιστον 20 - 30 χρόνων. Πρέπει ακόμα να σκεφτούμε ότι μπορεί η πολιτική (μέσα, τρόποι) με τα χρόνια να αλλάζει, η γεωγραφία όμως παραμένει η ίδια συνεπώς και η γεωπολιτική. Γνωρίζουμε ιστορικά ότι η δημιουργία ενός σλαβικού μακεδονικού κράτους ήταν στους σχεδιασμούς της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας του 19ου αιώνα, της Ναζιστικής Γερμανίας κατά τον β’ παγκόσμιο πόλεμο και ότι ο πανσλαβισμός ήταν ένα από τα εργαλεία των Ρώσων για να φτάσει η επιρροή τους στη θερμή θάλασσα, όπως αποκαλούν το Αιγαίο, και επί Τσάρων (συνθήκη Αγίου Στεφάνου, μεγάλη Βουλγαρία) και επί Σοβιετικής Ένωσης (ελληνικός εμφύλιος πόλεμος). Επίσης υπάρχει το επίκαιρο θέμα, η ένταξη των Δυτικών Βαλκανίων στο ΝΑΤΟ που δημιουργεί μια έως προκλητική πίεση για λύση του θέματος. Τα δυτικά Βαλκάνια τείνουν να γίνουν μία ομάδα περίεργων (επιεικής έκφραση) Κρατών τύπου Βοσνίας - Ερζεγοβίνης, Κοσόβου, Σκοπίων. Μικρά, προβληματικά και απολύτως ελεγχόμενα. Η αλήθεια και το δίκαιο δεν ορίζουν τις διεθνείς σχέσεις. Αυτό ισχύει χιλιάδες χρόνια τώρα και ίσως είμασταν οι πρώτοι που το περιγράψαμε τόσο καλά δια του Θουκυδίδη.
         Η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως παίχτης στην περιοχή. Η Ελλάδα δεν μπορεί να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα, όπως απολύτως δικαιούται, στα 12 μίλια ούτε στις ακτές της Πελοποννήσου. Πολύ περισσότερο δεν μπορεί να ορίσει ΑΟΖ. Δέχεται απειλές πολέμου και αμφισβητήσεις εδάφους από την Τουρκία τις οποίες δεν μπορεί να αντιμετωπίσει. Δεν μπορεί να λύσει το Κυπριακό πρόβλημα ούτε με εις βάρους της όρους. Η οικονομία της, αν και πολλαπλάσια των βόρειων γειτόνων της, δεν είναι ελκυστική για επενδύσεις και δεν χαρακτηρίζεται από επεκτατισμό (το ελληνικό τραπεζικό σύστημα αποσύρθηκε από τα Βαλκάνια, όπως και άλλες επενδύσεις). Αντιμετωπίζει δημογραφικό πρόβλημα και πρόβλημα μετανάστευσης και τον τελευταίο αιώνα έχουμε χάσει ελληνικούς πληθυσμούς και στην Μικρά Ασία και στην Κωνσταντινούπολη, Ανατολική Ρωμυλία, Μοναστήρι ενώ με τα χρόνια η ελληνική διασπορά απομακρύνεται φυσιολογικά. Είμαστε ένα φθίνον έθνος που χάνει ισχύ. Δεν είναι φρόνιμο να πορεύεται με δημιουργικές ασάφειες τύπου συνθήκης Πρεσπών. Ας σκεφτούμε πόσο ισχυρότερη ήταν η Σερβία των Αλβανών του Κοσόβου ή των Μουσουλμάνων της Βοσνίας. Και επειδή κάποιοι «επαγγελματίες μελλοντολόγοι» μιλούν για απογείωση της Βόρειας Ελλάδας λόγω αγωγών και λιμανιών, εγώ λέω ότι μια χαρά μπορούν να λειτουργήσουν και τα λιμάνια και οι αγωγοί· αν στραβώσουν τα πράγματα τα συμφέροντα των άλλων στα λιμάνια και στους αγωγούς δεν σημαίνει ότι θα ταυτίζονται με τα συμφέροντα της αδύναμης Ελλάδας.  Η ρήση του Κίσινγκερ ότι “the issues are much too important for the Chilean voters to be left to decide for themselves”  αλλά και του Ρούσβελτ “Somoza may be a son of a bitch, but he's our son of a bitch” είναι η σαφέστερη περιγραφή άσκησης εξωτερικής πολιτικής από μια μεγάλη δύναμη… Ο καιρός έχει γυρίσματα. Στα εθνικά θέματα δεν στηρίζεσαι ποτέ στην ευνοϊκή συγκυρία για να αφήνεις εκκρεμότητες.

Πολιτική Διαχείριση

         Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι το Μακεδονικό πρόβλημα  στην Ελλάδα δημιουργεί ένα απολύτως σεβαστό ψυχολογικό πρόβλημα τουλάχιστον σ’ αυτούς που αυτοπροσδιορίζονται ως Μακεδόνες. Για τη Μακεδονία χύθηκε αίμα. Πέντε πόλεμοι και ένα αντάρτικο από το 1904 μέχρι και το 1949. Αν συνδυαστεί με μια παραδοσιακή τοπικιστική διάθεση των Ελλήνων αλλά και με το αίσθημα της αδικίας που αισθάνονται οι βορειοελλαδίτες σε σχέση με το κέντρο, αν σκεφτεί κανείς τις συχνές εθνικές ταπεινώσεις τα χρόνια του Μνημονίου μπορεί εύκολα να εξηγήσει την έκρηξη πάνω στο θέμα. Ομολογώ ότι προσωπικά δεν το περίμενα σ’ αυτόν τον βαθμό. Πρόκειται όμως για μια πραγματική στεναχώρια. Δεν μπορώ να τους αποκαλώ Μακεδόνες. Θα μπορούσα να τους αποκαλέσω συμβιβαζόμενος ήδη πάρα πολύ και ξεπερνώντας τα αισθήματα που μου προκαλεί η εθνική μου ευαισθησία «Σλαβομακεδόνες» ή τουλάχιστον το επίθετο «Βόρεια» να τους ξεχωρίζει από μένα. Δεν ζούμε σ’ ένα κόσμο απάτριδων και εκφυλισμένων εθνικών συνειδήσεων. Χαίρομαι να τους βλέπω στη Θεσσαλονίκη να κυκλοφορούν, δεν θέλω όμως να αρχίσω να ξανασυστήνομαι στη διεθνή κοινότητα.
         Η κυβέρνηση αντί να αντιμετωπίσει τη δίκαιη αυτή στεναχώρια των Ελλήνων με κατανόηση, με μετριοπάθεια, κάνοντας αυτό που θεωρούσε η ίδια σωστό, επέλεξε αρχικά να μην ζητήσει τη συναίνεση της αντιπολίτευσης (και θα την είχε δεδομένου του διεθνούς παράγοντα), επιτίθεται χαρακτηρίζοντας εθνικιστές και φασίστες όσους διαφωνούν, εγκαινιάζει μετρό χωρίς τρένα λες και απευθύνεται σε υποανάπτυκτους, βρίζει και υποτιμά τους Μακεδόνες. Επειδή η κυβέρνηση στερείται επιχειρημάτων, τα κυβερνητικά στελέχη επενδύουν στους ακραίους χαρακτηρισμούς, στην πόλωση, στον διχασμό και μάλλον κάποιοι περιμένουν να ξεφύγουν οι αντιδράσεις για να ατονίσουν ακολούθως. Μέχρι και ανοιχτή συγκέντρωση σε γήπεδο έκανε. Η κυβέρνηση λειτουργεί ως άκρο. Γενικά δίνει χώρο σε όποιον λαϊκιστή και δημαγωγό θέλει να εκμεταλλευτεί την μεγάλη αναστάτωση.        Και αυτός είναι και ο μεγαλύτερος φόβος για την επόμενη μέρα. Η όλη δυσαρέσκεια να αποκτήσει χαρακτηριστικά κινήματος που δεν θα μπορεί να ελεχθεί και θα μας ταλαιπωρεί για καιρό.
         Η Συμφωνία των Πρεσπών δεν είναι καλή. Είναι ετεροβαρής υπέρ των Σκοπίων, ασαφής, δεν μπορούμε να προβλέψουμε σε αρκετά σημεία της πώς θα εφαρμοστεί και οπωσδήποτε δεν μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον. Δεν πρόκειται όμως για το τέλος του κόσμου ή για το τέλος της Ελλάδας. Η ιστορία συνεχίζεται και έχουμε όλα τα χαρακτηριστικά και όλες τις προϋποθέσεις με το μέρος μας αν το θελήσουμε.

ΓΚ